Қазақ халқының қалыптасуы. Қазақтар – Ұлы Дала мұрагері: тарихи және этникалық сабақтастық. «Қазақ» этнонимі. Қазақ халқының біртұтас халық болып қалыптасу үдерісінің аяқталуы

Талдау

Халық қалыптасты деп ортақ аумақ, ортақ тіл, ортақ мәдениет және ұқсас шаруашылық түрі болғанда айтуға болады. XV–XVI ғасырларға қарай қазақтарда Ұлы Дала аумағындағы біртұтас мекен, қыпшақ тобына жататын түркі тілі, ортақ дәстүр және көшпелі мал шаруашылығы болды. «Ортақ аумақ, оғыз тілдік негізі, отырықшы егіншілік шаруашылығы» тіркесі қате: қазақ тілі оғыз тобына жатпайды, шаруашылығы негізінен көшпелі. «Латын жазуындағы ортақ жазба, біртұтас моңғол әулеті, қалалық мәдениет» тіркесі қате: латын графикасы тек XX ғасырда енді, ал халық түркі тілді болды. «Алтын Орданың ортақ қол астында болуы, моңғол тілі, Шыңғыс хан культі» тіркесі қате: Алтын Орда ол кезде ыдырап кеткен, халық түркі тілінде сөйледі, исламды және халықтық наным-сенімдерді ұстанды.

Талдау

Қазақ халқы Ұлы Дала аумағында өмір сүрген түркі және түркіленген тайпалар – қыпчақ, найман, керей, жалайыр, қоңырат және басқалары негізінде қалыптасты. Бұл өңірдегі көне және ортағасырлық тайпалармен тарихи сабақтастықты көрсетеді. «Қазақ» этнонимі «ерікті, бостан, тәуелсіз адам» деген мағына береді. Сондықтан осы тайпалар аталған және «ерікті, бостан адам» мағынасы көрсетілген жұп дұрыс. «Ақ сүйек» – төре мен қожа тектес әулеттерге қатысты ұғым, этноним мағынасы емес. Моңғол тайпалары этностың негізі болған жоқ, ал оғыз, қарлұқ, кимақтармен ғана шектелу этникалық құрамды тарылтады, «жауынгер көшпенді» мағынасы да дұрыс емес.

Талдау

1) «Қазақ» сөзі түркі дәстүрінде «еркін, ерікті, тәуелсіз» деген мағынаны білдіреді; билеушілердің билігінен шыққан адамдарды осылай атаған. 2) XV ғасырдың ортасында Жәнібек пен Керей Әбілқайырдан бөлініп, Моғолстанға кетті, олардың жақтастары қазақтар деп аталды, сондықтан олар Әбілқайыр хандығының құрамында қалды деген тұжырым қате. 3) Қазақ халқының негізін Дешті Қыпшақтың түркі және түркіленген тайпалары (қыпшақ, найман, керей, жалайыр т.б.) құрады, қазақ тілі түркі тілі болып табылады, моңғол тілі емес. 4) Этноним Абылайдан әлдеқайда бұрын пайда болған, ал халықтың қалыптасуы XV–XVI ғасырларда аяқталды, сондықтан Абылай тұсында пайда болды деген және Шыңғыс хан енгізді деген тұжырымдар қате. Дұрысы – «еркін, ерікті» мағынасы және түркі тайпалық негіз туралы тұжырым.