6 тапсырма талдаумен · «XX ғасырдың II жартысындағы әдебиет» бөлімі
М.Әуезовтің «Көксерек» шығармасындағы мейірімді бала
Дұрыс жауап
Талдау
«Көксерек» әңгімесінде қасқырдың күшігі ауылға әкелініп, адамдар арасында өседі. Оны ерекше жақсы көріп, бауырына басып, тамақтандырып, жанынан тастамаған бала — Құрмаш. Баланың күшікке деген мейірімі мен сенімі әңгіменің негізгі түйінін құрайды. Жазушы осы арқылы жабайы табиғатты адамның мейірімі де өзгерте алмайтынын көрсетеді, сондықтан мейірімді бала — Құрмаш.
С.Сарғасқаевтың «Тәмпіш қара» повесіндегі Ертай Шаншатаймен ең алғаш кездескен кезге сәйкес нұсқа(-лар)
Дұрыс жауап
Талдау
Ертай мен Шаншатайдың алғашқы кездесуі су басындағы оқиғамен байланысты. Шомылып жүргенде Ертай мен Иманбектің арасында шатақ басталады, жағаға шыққан Ертай киімдерін таба алмай, жыларман болып, қарғыс жаудырады. Дәл сол сәтте Иманбекті ұшырып түсірген тәмпіш мұрын бейтаныс қара бала, яғни Шаншатай пайда болады. Газет оқу, хат келуі, «қызыл» мен «ақ» болып ойнау — повестің кейінгі тұстарындағы оқиғалар, олар алғашқы кездесуге қатысты емес.
Құрмаш қанша тәрбиелесе де, Көксерек ұрлық пен адал астың айырмасы не екенін ұға алмады. Біресе өздері беріп тұрып: "же" дейді. Біресе сондай тамақты өзі тауып алып жеп жатса, ұрып салады. Сол себепті кей кездері алдына дайындап қойған тамақты да жемей, көзінің астымен жалт-жалт қарап жатушы еді. Қалай да болса үзіп-жұла жүріп, Көксерек аш болмайтын. Күніне екі мезгіл тамақ ішу мұның шарты болып алды. Екі рет қолдан ас құйылмаса, ол күні Көксерек өз бетімен барып бірдемені жеп жататын. Осымен жүріп жаз ортасы ауған кезде Көксерек зіңгіттей көк шолақ қасқыр болып шықты. Енді қара ала төбет те талай алмайды. Жота жүні үрпиіп, көздері жасылданып, бар тістерін көрсетіп, аузын ақситып ашып жіберіп, тап бергенде талай бұралқы төбет, быжыл қаншық қаңсылай, шәуілдей қашатын болды. Мынадай кезде Құрмаштың өзі де қорқақтай барып, қой-қойлайтын еді. Жетілмей келе жатқан тісі ғана. Көксерек арлан еді. Сондықтан бұның бойы биіктене берді. Әлі тұрқы шығып ұзарған жоқ. Барлық жүні қара көк, жотасы күдірейіп, ауыз омыртқа мен құйрығына шейін тұп-тұтас болып, күлдіреуіштей бүгіледі. Атылып келе жатқан садақ оғындай үңілген, сүйірленген бір бітімі бар. Өзі ешкімге ізденіп соқтықпайды. Ит баласына заты қастай жібімейді. Әлі күнге бір рет жадырап ойнап көрген емес. Татулық жоқ, суық. Жалғыз-ақ атын біледі. Құрмаш пен әжесі шақырса, келеді. Онда да жүгіріп келмей, құйрығын сөлектетіп, бүкеңдеп қана келеді. Бұны да ашыққан уақытында істейді. Әйтпесе, көбінесе анадай жерде қырыстанып, көзінің астымен жалт-жұлт қарап жатып алады. Барып түрткілеп, орнынан тұрғызып жіберген соң ғана үйге жүреді. Өскен сайын сызданып, суықтанып келеді. Сол мінезін байқаған үлкендер: «Енді бұны өлтіріп, терісін алу керек осы кәпір түбінде ел болмайды», – дейтін де болып еді. Бірақ Құрмаш көнбеді. М.Әуезовтің «Көксерек» әңгімесінен үзінді
Мәтіндегі үлкендердің пікірімен сәйкес келетін даналық ой
Дұрыс жауап
Талдау
Үлкендер Көксерек туралы: «осы кәпір түбінде ел болмайды», – дейді, яғни қанша бағып-қақса да, оның жабайы табиғаты өзгермейді деп біледі. Мәтінде мұны растайтын белгілер көп: Көксерек иттермен татуласпайды, ойнамайды, өскен сайын сызданып, суықтана береді. Бөрі баласын асыраса да, ол ит болмайды деген мақал дәл осы ойды береді. Қалған мақалдар азық табу, қасқырдың қанішерлігі мен жолдасқа адалдығы туралы, үлкендердің пікірімен сәйкес келмейді.
Құрмаш қанша тәрбиелесе де, Көксерек ұрлық пен адал астың айырмасы не екенін ұға алмады. Біресе өздері беріп тұрып: "же" дейді. Біресе сондай тамақты өзі тауып алып жеп жатса, ұрып салады. Сол себепті кей кездері алдына дайындап қойған тамақты да жемей, көзінің астымен жалт-жалт қарап жатушы еді. Қалай да болса үзіп-жұла жүріп, Көксерек аш болмайтын. Күніне екі мезгіл тамақ ішу мұның шарты болып алды. Екі рет қолдан ас құйылмаса, ол күні Көксерек өз бетімен барып бірдемені жеп жататын. Осымен жүріп жаз ортасы ауған кезде Көксерек зіңгіттей көк шолақ қасқыр болып шықты. Енді қара ала төбет те талай алмайды. Жота жүні үрпиіп, көздері жасылданып, бар тістерін көрсетіп, аузын ақситып ашып жіберіп, тап бергенде талай бұралқы төбет, быжыл қаншық қаңсылай, шәуілдей қашатын болды. Мынадай кезде Құрмаштың өзі де қорқақтай барып, қой-қойлайтын еді. Жетілмей келе жатқан тісі ғана. Көксерек арлан еді. Сондықтан бұның бойы биіктене берді. Әлі тұрқы шығып ұзарған жоқ. Барлық жүні қара көк, жотасы күдірейіп, ауыз омыртқа мен құйрығына шейін тұп-тұтас болып, күлдіреуіштей бүгіледі. Атылып келе жатқан садақ оғындай үңілген, сүйірленген бір бітімі бар. Өзі ешкімге ізденіп соқтықпайды. Ит баласына заты қастай жібімейді. Әлі күнге бір рет жадырап ойнап көрген емес. Татулық жоқ, суық. Жалғыз-ақ атын біледі. Құрмаш пен әжесі шақырса, келеді. Онда да жүгіріп келмей, құйрығын сөлектетіп, бүкеңдеп қана келеді. Бұны да ашыққан уақытында істейді. Әйтпесе, көбінесе анадай жерде қырыстанып, көзінің астымен жалт-жұлт қарап жатып алады. Барып түрткілеп, орнынан тұрғызып жіберген соң ғана үйге жүреді. Өскен сайын сызданып, суықтанып келеді. Сол мінезін байқаған үлкендер: «Енді бұны өлтіріп, терісін алу керек осы кәпір түбінде ел болмайды», – дейтін де болып еді. Бірақ Құрмаш көнбеді. М.Әуезовтің «Көксерек» әңгімесінен үзінді
Үзіндінің басында айтылатын Көксеректің тағы бір қыры
Дұрыс жауап
Талдау
Үзіндінің алғашқы сөйлемінде Құрмаш қанша тәрбиелесе де, Көксеректің ұрлық пен адал астың айырмасын ұға алмағаны айтылады. Мұның себебі де түсіндіріледі: тамақты біресе өздері беріп «же» дейді, біресе соны өзі тауып жесе, ұрып салады. Ал қабағын ашпайтын суық мінезі мен арланның бой-тұрқы үзіндінің кейінгі бөлігінде суреттеледі. Сондықтан үзіндінің басында ашылатын қыры — адал асты айырмауы.
Құрмаш қанша тәрбиелесе де, Көксерек ұрлық пен адал астың айырмасы не екенін ұға алмады. Біресе өздері беріп тұрып: "же" дейді. Біресе сондай тамақты өзі тауып алып жеп жатса, ұрып салады. Сол себепті кей кездері алдына дайындап қойған тамақты да жемей, көзінің астымен жалт-жалт қарап жатушы еді. Қалай да болса үзіп-жұла жүріп, Көксерек аш болмайтын. Күніне екі мезгіл тамақ ішу мұның шарты болып алды. Екі рет қолдан ас құйылмаса, ол күні Көксерек өз бетімен барып бірдемені жеп жататын. Осымен жүріп жаз ортасы ауған кезде Көксерек зіңгіттей көк шолақ қасқыр болып шықты. Енді қара ала төбет те талай алмайды. Жота жүні үрпиіп, көздері жасылданып, бар тістерін көрсетіп, аузын ақситып ашып жіберіп, тап бергенде талай бұралқы төбет, быжыл қаншық қаңсылай, шәуілдей қашатын болды. Мынадай кезде Құрмаштың өзі де қорқақтай барып, қой-қойлайтын еді. Жетілмей келе жатқан тісі ғана. Көксерек арлан еді. Сондықтан бұның бойы биіктене берді. Әлі тұрқы шығып ұзарған жоқ. Барлық жүні қара көк, жотасы күдірейіп, ауыз омыртқа мен құйрығына шейін тұп-тұтас болып, күлдіреуіштей бүгіледі. Атылып келе жатқан садақ оғындай үңілген, сүйірленген бір бітімі бар. Өзі ешкімге ізденіп соқтықпайды. Ит баласына заты қастай жібімейді. Әлі күнге бір рет жадырап ойнап көрген емес. Татулық жоқ, суық. Жалғыз-ақ атын біледі. Құрмаш пен әжесі шақырса, келеді. Онда да жүгіріп келмей, құйрығын сөлектетіп, бүкеңдеп қана келеді. Бұны да ашыққан уақытында істейді. Әйтпесе, көбінесе анадай жерде қырыстанып, көзінің астымен жалт-жұлт қарап жатып алады. Барып түрткілеп, орнынан тұрғызып жіберген соң ғана үйге жүреді. Өскен сайын сызданып, суықтанып келеді. Сол мінезін байқаған үлкендер: «Енді бұны өлтіріп, терісін алу керек осы кәпір түбінде ел болмайды», – дейтін де болып еді. Бірақ Құрмаш көнбеді. М.Әуезовтің «Көксерек» әңгімесінен үзінді
Көксеректің ауыл иттерімен қастығының түп себебі
Дұрыс жауап
Талдау
Мәтінде Көксеректің иттерге қатынасы «Ит баласына заты қастай жібімейді» деп сипатталады. Мұндағы «заты» сөзі оның тегін, туа біткен болмысын білдіреді: Көксерек — қасқыр, иттермен бірге өссе де, табиғаты бөлек. Күштілігі, тез жетілуі, ешкімге соқтықпауы оның сыртқы белгілері мен мінезі ғана, қастықтың түп себебін ашпайды. Сондықтан қастықтың негізгі себебі — тегінің бөтен, табиғатының бөлек болуы.
С.Сарғасқаевтың «Тәмпіш қара» повесінде қабырға газетіне үнемі өлең жазып беретін кейіпкер
Дұрыс жауап
Талдау
«Тәмпіш қара» повесі мектеп оқушыларының өмірін, олардың достығы мен қызығушылықтарын суреттейді. Шығармада әр кейіпкердің өз ерекшелігі бар, ал мектептегі қабырға газетіне өлеңдерді үнемі Ертай жазып береді. Оның ақындық қабілеті сыныптастары арасында ерекшеленіп тұрады, сондықтан дұрыс жауап — Ертай.