Пунктуация

5 тапсырма талдаумен · «Пунктуациялық норма» бөлімі

Бір жауап · жеңіл
Қаратпа сөз бар сөйлемде тыныс белгісі дұрыс қойылған нұсқаны көрсетіңіз.
1. AБалалар, сабаққа дайын болыңдар.
2. BБалалар сабаққа, дайын болыңдар.
3. CБалалар: сабаққа дайын болыңдар.
4. DБалалар сабаққа дайын, болыңдар.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап
- AБалалар, сабаққа дайын болыңдар.
Талдау
Қаратпа сөз – сөйлеуші кімге немесе нені атап тұрғанын білдіретін сөз. Бұл сөйлемде «балалар» – қаратпа сөз. Сөйлем басындағы қаратпа сөз өзінен кейінгі сөзден үтірмен бөлінеді, ал сөйлем ортасындағы қаратпа сөз екі жағынан да үтірмен бөлінеді. Сондықтан «Балалар, сабаққа дайын болыңдар.» нұсқасы дұрыс. Қалған нұсқаларда үтір немесе қос нүкте орынсыз қойылған, қаратпа сөз дұрыс бөлінбеген.
833-тапсырманы ашу
Мәтін бойынша · жеңіл
Мектебімізде «Тіл – халықтың жаны» атты апталық өтті. Апта барысында оқушылар мақал-мәтел жазды, шағын сахналық көріністер қойды, сөздік құрастырды. Мектеп директоры: «Ана тілін білмеген адам өз халқының рухани байлығын толық түсіне алмайды», – деп атап өтті. Қонақ ретінде келген ақын Айгүл Жақыпқызы оқушыларға: «Балалар, сөзді дұрыс қолдану – мәдениеттіліктің көрсеткіші», – деді. Әрине, тіл тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ол – ұлт тарихының қазынасы. Егер әр оқушы күнделікті өз сөзіне мән берсе, тіліміз тазарады. Апта соңында ең белсенді оқушылар марапатталды: Дана, Ермек, Томирис.
Мәтіндегі «Егер әр оқушы күнделікті өз сөзіне мән берсе, тіліміз тазарады» сөйлемінде «берсе» сөзінен кейін үтір қойылу себебі қандай?
1. AБіртекті мүшелер бір-бірінен үтірмен бөлінеді.
2. BҚаратпа сөз сөйлемнің қалған бөлігінен үтірмен бөлінеді.
3. CСалалас құрмалас сөйлемнің құрамындағы жай сөйлемдер үтірмен бөлінеді.
4. DШарттық бағыныңқы сөйлем бас сөйлемнен үтірмен ажыратылады.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап
- DШарттық бағыныңқы сөйлем бас сөйлемнен үтірмен ажыратылады.
Талдау
Сөйлемде «Егер әр оқушы күнделікті өз сөзіне мән берсе» – шарт мәнін білдіретін бағыныңқы сөйлем, «тіліміз тазарады» – бас сөйлем. Бағыныңқы сөйлем бас сөйлемге «егер» шылауы және «берсе» шартты рай тұлғасы арқылы бағынады, сондықтан екеуі үтірмен ажыратылады. Мұнда біртекті мүшелер де, қаратпа сөз де жоқ. Бұл – салалас емес, сабақтас құрмалас сөйлем.
843-тапсырманы ашу
Мәтін бойынша · жеңіл
Мектебімізде «Тіл – халықтың жаны» атты апталық өтті. Апта барысында оқушылар мақал-мәтел жазды, шағын сахналық көріністер қойды, сөздік құрастырды. Мектеп директоры: «Ана тілін білмеген адам өз халқының рухани байлығын толық түсіне алмайды», – деп атап өтті. Қонақ ретінде келген ақын Айгүл Жақыпқызы оқушыларға: «Балалар, сөзді дұрыс қолдану – мәдениеттіліктің көрсеткіші», – деді. Әрине, тіл тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ол – ұлт тарихының қазынасы. Егер әр оқушы күнделікті өз сөзіне мән берсе, тіліміз тазарады. Апта соңында ең белсенді оқушылар марапатталды: Дана, Ермек, Томирис.
Мәтіннің соңғы сөйлемінде жалпылауыш сөзден кейін қос нүкте қойылған («оқушылар марапатталды: Дана, Ермек, Томирис»). Жалпылауыш сөз біртекті мүшелерден кейін келгенде тыныс белгілері қай сөйлемде дұрыс қойылған?
1. AҚазақ тілі, әдебиет, тарих: бәрі де қызықты пәндер.
2. BҚазақ тілі, әдебиет, тарих – бәрі де қызықты пәндер.
3. CҚазақ тілі, әдебиет, тарих, – бәрі де қызықты пәндер.
4. DҚазақ тілі, әдебиет, тарих бәрі де қызықты пәндер.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап
- BҚазақ тілі, әдебиет, тарих – бәрі де қызықты пәндер.
Талдау
Жалпылауыш сөз біртекті мүшелерден бұрын тұрса, одан кейін қос нүкте қойылады (мәтіндегі «оқушылар марапатталды: Дана, Ермек, Томирис»). Ал жалпылауыш сөз біртекті мүшелерден кейін келсе, оның алдына сызықша қойылады. «Қазақ тілі, әдебиет, тарих» – біртекті мүшелер, «бәрі де» – жалпылауыш сөз, сондықтан дұрыс нұсқа – «Қазақ тілі, әдебиет, тарих – бәрі де қызықты пәндер». «Қазақ тілі, әдебиет, тарих: бәрі де қызықты пәндер» нұсқасында қос нүкте артық. «Қазақ тілі, әдебиет, тарих, – бәрі де қызықты пәндер» нұсқасында сызықша алдында үтір қойылмайды. Соңғы нұсқада тыныс белгісі мүлде түсіп қалған.
842-тапсырманы ашу
Мәтін бойынша · жеңіл
Мектебімізде «Тіл – халықтың жаны» атты апталық өтті. Апта барысында оқушылар мақал-мәтел жазды, шағын сахналық көріністер қойды, сөздік құрастырды. Мектеп директоры: «Ана тілін білмеген адам өз халқының рухани байлығын толық түсіне алмайды», – деп атап өтті. Қонақ ретінде келген ақын Айгүл Жақыпқызы оқушыларға: «Балалар, сөзді дұрыс қолдану – мәдениеттіліктің көрсеткіші», – деді. Әрине, тіл тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ол – ұлт тарихының қазынасы. Егер әр оқушы күнделікті өз сөзіне мән берсе, тіліміз тазарады. Апта соңында ең белсенді оқушылар марапатталды: Дана, Ермек, Томирис.
Мәтіндегі «Мектеп директоры: «Ана тілін білмеген адам өз халқының рухани байлығын толық түсіне алмайды», – деп атап өтті» сөйлемінің схемасы қандай (А – автор сөзі, П – тура сөз)?
1. AА: «П».
2. BА: «П», – а.
3. C«П», – а.
4. DА: «П» – а.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап
- BА: «П», – а.
Талдау
Сөйлемде автор сөзі тура сөзден бұрын тұр: «Мектеп директоры» деген автор сөзінен кейін қос нүкте қойылады. Тура сөз тырнақшаға алынады, одан кейін үтір мен сызықша қойылады, содан соң автор сөзі жалғасады («деп атап өтті»). Сондықтан схема – «А: «П», – а.». ««П», – а.» схемасында автор сөзі тура сөзден кейін ғана болады, ал мұнда сөйлем автор сөзімен басталады. «А: «П».» схемасында тура сөзден кейінгі автор сөзі жоқ. «А: «П» – а.» схемасында үтір түсіп қалған.
839-тапсырманы ашу
Бір жауап · жеңіл
Сызықша дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз.
1. AМен – оқушымын.
2. BКөктем – келді, күн жылынды.
3. CАстана – еліміздің елордасы.
4. DБіз – бүгін мектепке бардық.
Жауап пен талдауды көрсету
Дұрыс жауап
- CАстана – еліміздің елордасы.
Талдау
Бастауыш та, баяндауыш та зат есімнен жасалса, олардың арасына сызықша қойылады. «Астана – еліміздің елордасы» сөйлемінде бастауыш «Астана», баяндауыш «елордасы», екеуі де зат есім, сондықтан сызықша қойылады. «Біз – бүгін мектепке бардық» және «Көктем – келді, күн жылынды» сөйлемдерінде баяндауыш етістік, сондықтан сызықша қажет емес. «Мен – оқушымын» сөйлемінде баяндауыш жіктік жалғауында тұр, сондықтан сызықша қойылмайды.
834-тапсырманы ашу