Синтаксис

Талдау

Матаса байланысқан сөз тіркесінде бағыныңқы сөз ілік септікте (жалғауы ашық не жасырын), басыңқы сөз тәуелдік жалғаулы болады: кімнің? ненің? — нәрсесі. «Байлық түбі – ақыл Һәм ұсталығы» сөйлеміндегі «байлық түбі» тіркесі (байлықтың түбі) — жасырын матасу. «Абылайдың сыртқы саясаты» сөйлемінде ілік жалғаулы «Абылайдың» тәуелдік жалғаулы «саясаты» сөзімен ашық матасқан. «Ет асылған соң...» сөйлеміндегі «от қызуы» (оттың қызуы) мен «үй ішін» (үйдің ішін) тіркестері де жасырын матасуға жатады. Қалған сөйлемдердегі «оюланған ағаш есік-терезелермен», «безбенге түсіп», «айтысқа оралып» сияқты тіркестер матасуға емес, қабысу мен меңгеруге жатады.

Талдау

Бірінші сөйлемде алғашқы жай сөйлем себепті (мезгілдің кешкіруі), екіншісі соның салдарын (амалсыз қонуға тура келгенін) білдіреді, сондықтан бұл себеп-салдар салалас. Екінші сөйлемде алғашқы бөлік «сонша» сөзімен жалпылама ой айтады, ал сызықшадан кейінгі бөлік оны ашып, түсіндіреді: тұманның қаншалықты қалың екені «түк те көрінбейді» деп нақтыланады. Мұндай сөйлем түсіндірмелі салалас болады. Демек, бірінші сөйлем себеп-салдар саласқа, екіншісі түсіндірмелі саласқа сәйкес келеді.

Талдау

Пысықтауыштың мағыналық түрін оған қойылатын сұрақ арқылы анықтаймыз. Бірінші сөйлемдегі «қуанғаннан» сөзі «неліктен? не себепті?» сұрағына жауап береді: ол қимылдың себебін білдіреді, сондықтан бұл себеп пысықтауыш. Екінші сөйлемдегі «жиналыста» сөзі жатыс септігінде тұр және «қайда?» сұрағына жауап береді, демек ол қимылдың орнын білдіретін мекен пысықтауыш.

Талдау

Сөйлемде алдымен кімнің сөйлегенін білдіретін «Абай былай деді» деген автор сөзі тұр. Одан кейін қос нүкте қойылып, тырнақшаның ішінде Абайдың өз сөзі, яғни төл сөз беріледі. Төл сөзден кейін автор сөзі қайталанбайды, сондықтан орналасу реті: автор сөзі, төл сөз.

Талдау

Мезгіл бағыныңқы басыңқы сөйлемдегі іс-әрекеттің қашан болғанын білдіреді және «қашан?» деген сұраққа жауап береді. «Бұлар далаға шығысымен, басқалар да кетіп қалды» сөйлеміндегі бағыныңқы басыңқыға -ысымен жұрнағы арқылы байланысқан, ол екі әрекеттің бірінен соң бірі болғанын көрсетеді. «Басқалар қашан кетіп қалды?» — «бұлар далаға шығысымен» деген сұрақ-жауап мезгіл мағынасын дәлелдейді. «Қанша ащы болса да» қарсылықты бағыныңқы, «қаламын деп» мақсат бағыныңқы, ал гендік инженерия туралы сөйлем — салалас құрмалас сөйлем.

Талдау

Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлемде алғашқы жай сөйлемдегі ойды кейінгі жай сөйлем ашып, түсіндіреді. Жай сөйлемдер жалғаулықсыз байланысады, арасына көбіне қос нүкте қойылады. «Жоламан іштей сезіп келеді: ұры жау жағында» сөйлемінде екінші бөлік Жоламанның не сезгенін түсіндіріп тұр, арасында қос нүкте бар. «Бірақ» жалғаулығы бар сөйлем — қарсылықты салалас, «Аңқаулығым ғой...» — себептес салалас, ал «Жаһандану – күрделі әрі ғаламдық үдеріс» — жай сөйлем.

Талдау

Бұйыру, тілек-өтініш мақсатында айтылған сөйлем — бұйрықты сөйлем, оның баяндауышы көбіне бұйрық райдағы етістік болады. «Отпен ойнама! Өз орныңды біл!» сөйлемдеріндегі «ойнама», «біл» етістіктері бұйрық райда тұр, тыңдаушыға тыйым салу мен талап айтылып тұр. «Әр баланың өз құқығы бар» және «Әркім өз ойын анық айта алады» — бір нәрсені хабарлайтын хабарлы сөйлемдер. «Пах шіркін, жануарымның шабысын-ай!» — сүйсінуді білдіретін лепті сөйлем. Демек, бұйрықты сөйлем — «Отпен ойнама! Өз орныңды біл!»

Талдау

Бірыңғай мүшелер деп бір сұраққа жауап беріп, сөйлемнің бір мүшесінің қызметін атқаратын сөздерді айтамыз. Олар өзара «мен, және, мен/бен/пен» сияқты жалғаулықтармен немесе үтір арқылы байланысады. «Еліміздің өзендері мен суларын қорғау керек» сөйлеміндегі «өзендері» мен «суларын» сөздері «нені қорғау керек?» деген бір сұраққа жауап береді, екеуі де толықтауыш қызметінде тұр және «мен» жалғаулығы арқылы байланысқан. Қалған сөйлемдерде бір сұраққа жауап беретін қатар тұрған мүшелер жоқ.

Талдау

Жанаса байланыста бағыныңқы сөз жалғаусыз тұрып, басыңқы сөзге орны арқылы ғана байланысады. Етістікті сөз тіркесінде басыңқы сөз етістік болады. «Бүгін қар жапалақтап жауды» сөйлеміндегі «жапалақтап жауды» тіркесінде көсемше етістікке ешбір жалғаусыз, қатар тұру арқылы бағынып тұр. Демек, бұл етістікті сөз тіркесі жанаса байланысқан. Ал «мөлдір таза ауа» мен «бүгінгі жағдайы» тіркестерінде басыңқы сөз зат есім, яғни олар есімді сөз тіркестері.

Талдау

Меңгеру байланысында басыңқы сөз, көбіне етістік, бағыныңқы сөзді табыс, барыс, жатыс, шығыс немесе көмектес септігінде тұруды талап етеді. «Жетістікке жетті» тіркесінде етістік бағыныңқы сөзді барыс септігінде, ал «үйін салды» тіркесінде табыс септігінде меңгеріп тұр. Ілік септігі мен тәуелдік жалғауы арқылы байланысқан «қораның есігі», «тіршілік иелері» сияқты тіркестер матасуға жатады. Ал қосымшасыз, орын тәртібі арқылы байланысқан «алыс сапар», «көрінген тау» сияқты тіркестер қабысуға жатады. Демек, екі тіркесі де меңгеріле байланысқан жұп — «жетістікке жетті, үйін салды».

Талдау

Жалғаулық шылау сөйлемдегі бірыңғай мүшелерді немесе сөйлемдерді өзара байланыстырады. «Гүлді де, бау-бақшаны да» тіркесінде қайталанып келген «да, де» шылауы екі бірыңғай толықтауышты байланыстырып тұр, сондықтан ол — жалғаулық шылау. Ал «ма» мен «-ақ» сөйлемге қосымша мән үстейтін демеулік шылаулар, «дейін» — септеулік шылау. Демек, жалғаулық шылау тек «Біздің үйде гүлді де, бау-бақшаны да балалар суарады» сөйлемінде бар.

Талдау

Одағайлар мағынасына қарай көңіл күй одағайлары, жекіру (бұйрық) одағайлары және шақыру одағайлары болып бөлінеді. «Жә» одағайы жекіру одағайына жатады: ол біреудің іс-әрекетін тоқтатуға, тыйым салуға қолданылады. Бұл мағынаны сөйлемдегі «қой деймін» тіркесі де күшейтіп тұр. «О», «Ойбай», «Ойпырм-ай» одағайлары таңғалу, шошу сияқты көңіл күйді білдіреді, сондықтан тыйым салу мағынасы тек «Жә, қой деймін, бала!» сөйлемінде бар.

Талдау

Сабақты етістік табыс септігіндегі тура толықтауышты меңгеріп, амалдың басқа затқа ауысатынын білдіреді. «Жатқа сырыңды айтпа» деген сөйлемде «айтпа» етістігі «сырыңды» сөзін табыс септігінде меңгеріп тұр: не айтпа? — сырыңды. Демек, бұл етістік — сабақты. Қалған сөйлемдердегі «табылар», «ауысады», «жұғады», «кетер» етістіктері табыс септігіндегі толықтауышты қажет етпейді, сондықтан олар салт етістіктер.

Талдау

Болымсыздық есімдіктері заттың, белгінің, сынның жоқтығын білдіреді: ешкім, ештеңе, ешқандай, ешқашан, дәнеңе, ешқайсы. Берілген сөйлемдерді осы тізіммен салыстырамыз. «Жүрегінің түбінде ешкімге айтылмаған сыры бар» сөйлеміндегі «ешкімге» сөзі — «ешкім» болымсыздық есімдігінің барыс септігіндегі түрі. Ал «оқымаған», «емеспін» сияқты сөздерде болымсыздық мағына етістіктің жұрнағы мен көмекші сөз арқылы беріліп тұр, олар есімдік емес.