Қазақ тілі пәнінен № 4355 тапсырма: Лексика

ЛексикаМәтін бойынша · жеңіл

Айгерімнің сөздік дәптері

Тоғызыншы сынып оқушысы Айгерім жазғы демалыста атасы Базарбайдың ауылына барды. Мектепте лексикадан шағын жоба тапсырылған: күнделікті сөйлеуден сөздердің әртүрлі топтарына мысал жинау керек. Айгерім атасының әңгімесін тыңдап, дәптеріне мынадай жазбалар түсірді.

Атасы көршісі Серікті «ержүрек, батыл жігіт» деп мақтады. Мағынасы өте жақын сөздер синонимдер деп аталады, сондықтан Айгерім бұл сөздерді бір топқа жазды. Серіктің ағасы туралы атасы: «Қолы ашық адам, үйіне келген қонақты құр жібермейді», – деді. Бұл екі сөзден тұратын, ауыспалы мағынада қолданылатын тұрақты тіркес. Оның мәні «жомарт» деген сөзбен бірдей.

Айгерім «жаз» сөзіне тоқталды. Бұл сөз «жылдың бір мезгілі» дегенді де, «қағазға түсір» деген әрекетті де білдіреді. Мағыналары бір-бірімен байланыссыз, бірақ дыбысталуы бірдей сөздер омонимдер деп аталады. Ал «тіл» сөзінің мағыналары байланысты: ауыздағы мүше де, адамдардың қарым-қатынас құралы да «тіл» деп аталады. Мұндай сөз көп мағыналы сөз болып саналады.

Кешкі әңгімеде атасы ертеде ауылда болыс деген қызмет болғанын айтты. Қазір ондай қызмет жоқ, сондықтан «болыс» сөзі тек тарихи әңгімеде кездеседі. Мұндай сөздерді тарихизмдер дейді. Ал Айгерімнің телефонындағы «смартфон» сөзі жақында пайда болған жаңа затты атайды. Мұндай сөздер неологизмдер деп аталады. Атасы бұл сөзді алғаш естігенде таңғалды.

Айгерім дәптеріне «биік – аласа», «ыстық – суық» жұптарын да жазды: мағынасы қарама-қарсы сөздер антонимдер болады.

Атасы айтқан «қолы ашық» тіркесі туралы мәтінге сәйкес қандай пікір дұрыс?

1. AТұрақты тіркес, мәні «жомарт» сөзімен тең.
2. BНеологизм, жақында пайда болған тіркес.
3. CЕркін тіркес, қолдың ашық екенін білдіреді.
4. DТарихизм, қазіргі тілде қолданылмайды.