Қазақ шешендік өнері – халық ауыз әдебиетінің ерекше саласы. Майқы би мен Мөңке бидің, Әнет бабаның, Төле бидің, Қазыбек бидің, Әйтеке бидің сөздері ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жетті. Би сөзінің басты ерекшелігі – аз сөзбен көп ойды жеткізу. Шешен дауды шешкенде алдымен екі жақты да түгел тыңдайды, содан кейін мақал-мәтелге, теңеуге сүйеніп, түйінді сөзін айтады. Бидің мақсаты – біреуді жеңу емес, жанжалды тоқтатып, елдің берекесін сақтау.
Төменде оқу мақсатында құрастырылған мысал келтірілген. Бір өзен бойында екі ауыл отырған. Жоғарғы ауыл өзеннің басындағы егістікті суарады, төменгі ауыл өзеннің төменгі жағында мал суарады. Құрғақ жылы жоғарғы ауыл суды бөгеп алып, төменгі ауылдың малы сусыз қалған. Төменгі ауыл: «Су – Құдайдың берген несібесі, оны бөгеуге болмайды», – десе, жоғарғы ауыл: «Егінді суармасақ, қыста не жейміз?» – деген. Би екі жақтың сөзін түгел тыңдап болып: «Егін де – ырыс, мал да – ырыс. Бір ырысты екіншісіне құрбан етпеңдер. Бөгет аптаның үш күні жабық, төрт күні ашық тұрсын. Жабық күні су егістікке барады, ашық күні төменге ағады. Бөгетті екі ауылдан бір-бір адам кезекпен қарасын», – деген. Екі жақ келісіп, ренжіспей тарасқан.
Мәтінге сәйкес, билердің дау шешудегі негізгі мақсаты қандай?
Жауап пен талдауды көрсетуЖауап пен талдауды жасыру
Дұрыс жауап
- AЖанжалды тоқтатып, елдің берекесін сақтау
Талдау
Мәтінде бидің мақсаты біреуді жеңу емес, жанжалды тоқтатып, елдің берекесін сақтау екені айтылған. «Жеңімпазды анықтау» мен «кінәлі адамды жазалау» мәтіндегі мақсатқа қайшы. Мақал-мәтел – мақсат емес, сөз айтудың құралы.