Айгерімнің сөздік дәптері
Тоғызыншы сынып оқушысы Айгерім жазғы демалыста атасы Базарбайдың ауылына барды. Мектепте лексикадан шағын жоба тапсырылған: күнделікті сөйлеуден сөздердің әртүрлі топтарына мысал жинау керек. Айгерім атасының әңгімесін тыңдап, дәптеріне мынадай жазбалар түсірді.
Атасы көршісі Серікті «ержүрек, батыл жігіт» деп мақтады. Мағынасы өте жақын сөздер синонимдер деп аталады, сондықтан Айгерім бұл сөздерді бір топқа жазды. Серіктің ағасы туралы атасы: «Қолы ашық адам, үйіне келген қонақты құр жібермейді», – деді. Бұл екі сөзден тұратын, ауыспалы мағынада қолданылатын тұрақты тіркес. Оның мәні «жомарт» деген сөзбен бірдей.
Айгерім «жаз» сөзіне тоқталды. Бұл сөз «жылдың бір мезгілі» дегенді де, «қағазға түсір» деген әрекетті де білдіреді. Мағыналары бір-бірімен байланыссыз, бірақ дыбысталуы бірдей сөздер омонимдер деп аталады. Ал «тіл» сөзінің мағыналары байланысты: ауыздағы мүше де, адамдардың қарым-қатынас құралы да «тіл» деп аталады. Мұндай сөз көп мағыналы сөз болып саналады.
Кешкі әңгімеде атасы ертеде ауылда болыс деген қызмет болғанын айтты. Қазір ондай қызмет жоқ, сондықтан «болыс» сөзі тек тарихи әңгімеде кездеседі. Мұндай сөздерді тарихизмдер дейді. Ал Айгерімнің телефонындағы «смартфон» сөзі жақында пайда болған жаңа затты атайды. Мұндай сөздер неологизмдер деп аталады. Атасы бұл сөзді алғаш естігенде таңғалды.
Айгерім дәптеріне «биік – аласа», «ыстық – суық» жұптарын да жазды: мағынасы қарама-қарсы сөздер антонимдер болады.
Төмендегі жолдардың қайсысында сөздер мен олардың лексикалық тобы мәтінге сай дұрыс көрсетілген?
Показать ответ и разборСкрыть ответ и разбор
Верный ответ
- B«болыс» – тарихизм, «смартфон» – неологизм
Разбор
Мәтінде «болыс» қазір жоқ қызметтің атауы болғандықтан, тек тарихи әңгімеде кездеседі, сондықтан ол тарихизм. «Смартфон» жақында пайда болған жаңа заттың атауы, сондықтан ол неологизм. Басқа жолдарда топтар шатастырылған немесе мағынасына сәйкес келмейді.