Мектептегі «Тіл – қазына» үйірмесінің отырысында мұғалім Гүлнар Бектемірқызы сөздің жасалу жолдарын түсіндірді. Ол тақтаға бес сөз жазды: теміржол, ата-ана, балықшы, ҰБТ, мектептерде.
– Теміржол сөзі темір және жол деген екі сөздің бірігуінен жасалған. Ол бір ұғымды білдіреді және бірге жазылады, – деді мұғалім. – Ата-ана сөзі де екі сөзден тұрады, бірақ олар тең дәрежеде байланысып, жалпылама ұғым береді және дефис арқылы жазылады. Балықшы сөзі балық сөзіне -шы жұрнағы жалғанып жасалған. Бұл жұрнақ жаңа мағыналы сөз тудырды. ҰБТ – бірнеше сөздің бас әріптерінің қосылуынан құралған сөз. Ал мектептерде сөзінде жаңа сөз жасалған жоқ. Мұнда көптік жалғауы мен жатыс септік жалғауы тұр, олар тек сөздің түрін өзгертеді.
Оқушы Данияр былай деп қосты:
– Сонда білімді сөзі де жұрнақ арқылы жасалған екен ғой. Білім сөзіне -ді жұрнағы жалғанып, зат есімнен сын есім шықты.
Мәтіндегі ережеге сүйеніп, «балықшылар» сөзіндегі қосымшалардың қызметін анықтаңыз.
Жауап пен талдауды көрсетуЖауап пен талдауды жасыру
Дұрыс жауап
- A-шы жаңа сөз жасайды, -лар көптік түрін жасайды
Талдау
Мәтінде -шы жұрнағы жаңа мағыналы сөз тудыратыны айтылған (балық – балықшы). Көптік жалғауы жаңа сөз жасамайды, тек сөздің түрін өзгертеді. Сондықтан -шы – сөзжасамдық жұрнақ, -лар – түрлендіруші көптік жалғауы.